Στα Παλάτια της Κνωσού: Ο μύθος του Θησέα μέσα απ’ τα μάτια του Καζαντζάκη

Share

Στο μυθιστόρημα ο Θησέας, όχι μόνο σκοτώνει τον Μινώταυρο, αλλά καίει και την Κνωσό που εκπροσωπεί ό, τι παλιό και φθαρμένο

Μύθος, ιστορία και αρχαιολογία, αισθήματα και ιδανικά μπλέκονται συναρπαστικά με την πλοκή και τους ολοζώντανους χαρακτήρες του έργου. Ο Νίκος Καζαντζάκης, που τόσο αγάπησε τα παιδιά, τους προσφέρει ένα βιβλίο γραμμένο με έμπνευση, φροντίδα και πολύ μεράκι, ένα βιβλίο που απορροφά όποιον το ανοίξει. Ο συγγραφέας αφηγείται έναν πολύ αρχαίο μύθο, αυτόν του Μινώταυρου. Ο κρητικός πολιτισμός αναπτύσσεται γύρω από το ανάκτορο της Κνωσού. Έξω γίνονται οι γιορτές, οι ταυρομαχίες, οι χοροί με τα φίδια, και μέσα στον μυστηριώδη Λαβύρινθο ζει ο τρομερός Μινώταυρος. Η Αθήνα δεν είναι παρά μια μικρή πολιτεία, καταπιεσμένη από την κρητική εξουσία και εξαντλημένη από τον φόρο που πρέπει να πληρώνει στο τέρας. Θα κατορθώσει ο πρίγκιπας Θησέας, ο ήρωας του οποίου την αγάπη διεκδικούν οι κόρες του βασιλιά Μίνωα, η Αριάδνη και η Φαίδρα, να νικήσει τον Μινώταυρο, να κατακτήσει την καρδιά της αγαπημένης του και να ελευθερώσει την Αθήνα; Θα φανερώσει ο σιδεράς το μυστικό του νέου όπλου; Θα κάνει ο Δαίδαλος τους ανθρώπους να πετούν; Θα καταφέρουν ο Ίκαρος και οι φίλοι του να δραπετεύσουν από το παλάτι;

Κάτω από τη φόρμα ενός παθιασμένου περιπετειώδους μυθιστορήματος, στο οποίο συμβαίνουν τα πιο συναρπαστικά περιστατικά, ο Καζαντζάκης εκφράζει όλη την αντίληψή του για την Ιστορία: ένας κόσμος υπερβολικά γερασμένος, υπερβολικά πλούσιος, και ακριβώς γι’ αυτό σάπιος, καταρρέει· ένας άλλος, νεότερος, φλογερότερος, ευγενέστερος, παίρνει τη θέση του. Οι αξίες τής ελπίδας, της ανδρείας, της ελευθερίας και της δημοκρατίας, που του είναι τόσο αγαπητές, προβάλλουν συνυφασμένες με την πλοκή.» Ένα πανέμορφο βιβλίο, όπου το κοινό τού Καζαντζάκη θα βρει αυτό που του αρέσει στο έργο του: τη χειροπιαστή παρουσία των πραγμάτων και των ανθρώπων στα οποία ο συγγραφέας δανείζει την απέραντη και επιτακτική αγάπη του για τη ζωή.

Παραλλαγή του μύθου

Το μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη «Στα Παλάτια της Κνωσού» (1981) εντάσσεται στην ενότητα των έργων που εγκιβωτίζουν στην πλοκή τους όψεις του μινωικού πολιτισμού και παραλλαγές των μύθων του. Επιπλέον, ο μύθος του Θησέα προσλαμβάνει ιστορικό περιεχόμενο, καθώς οι πολιτισμικές θεωρίες για την ακμή, την παρακμή και την καταστροφή πολιτειακών συστημάτων και οι φιλοσοφικές θέσεις για τη διαμόρφωση του ηγέτη μέσα στα συμφραζόμενα της πόλης προσδίδουν αληθοφάνεια στον ήρωα. Ο Νίκος Καζαντζάκης προτείνει τον πρωτοπόρο διάλογό του με τους Αρχαίους Έλληνες συγγραφείς πολύ νωρίς. Στην Απολογία του (1909) για το Γλωσσικό Ζήτημα υποδεικνύει ότι η αρχαία ελληνική κληρονομιά είναι πρόκληση για αυθεντική δημιουργία που διασφαλίζει τη «συνέχεια» και την «εξέλιξη» της ελληνικής σκέψης μέσα στο πολιτισμικό γίγνεσθαι. Η μινωική μυθολογία και οι ανασκαφές της Κνωσού προβάλλονται συχνά στο έργο του. Την περίοδο που γράφει τα σχολικά βιβλία με τη Γαλάτεια μεταφράζει επίσης τον πλατωνικό διάλογο Μίνως και στην Οδύσεια η Κνωσός είναι ένας σταθμός του Οδυσσέα, ανήκει στον παλιό κόσμο και καταστρέφεται. Στο μυθιστόρημα για παιδιά «Στα Παλάτια της Κνωσού», ο Θησέας όχι μόνο σκοτώνει τον Μινώταυρο, αλλά καίει και την Κνωσό που εκπροσωπεί ό, τι παλιό και φθαρμένο. Ο Καζαντζάκης καθιστά τον Θησέα προσωπείο δικό του, διότι τις ιδέες του μυθικού ήρωα για την παιδεία και το σχολείο-γυμναστήριο τις εκφράζει ο ίδιος ο συγγραφέας στα Γράμματα προς Γαλάτεια. Η τραγωδία Κούρος πραγματεύεται ξανά τον μύθο του Μινώταυρου και του Θησέα, αλλά ανατρεπτικά. Ο Θησέας, προσωπείο του συγγραφέα ξανά, έρχεται μαζί με τους νέους και τις νέες στην Κνωσό, όπου προετοιμάζεται η θυσία τους στον Μινώταυρο. Ο ήρωας παραμένει πιστός στο χρέος του να σκοτώσει τον θηρίο, αλλά ο διάλογός του με την Αριάδνη και τον Μίνωα, εισάγει τις αξίες της ειρήνης και της αγάπης ως μέγιστου αγαθού για την επιβίωση του ανθρώπου.

Χωροχρονικότητα

Το μυθιστόρημα εκδόθηκε το 1981, στις αρχές, δηλαδή, της δεκαετίας που θεωρείται για τα έργα της παιδικής λογοτεχνίας η αφετηρία της χρυσής 5ης εποχής. Δύο χρόνια αργότερα, στη διδακτορική διατριβή του ο Γιώργος Σταματίου εντοπίζει τις πηγές απ’ όπου ο συγγραφέας αντλεί το υλικό του στο συγκεκριμένο έργο και διερευνά τη συνέπεια και την απόκλιση από αυτές: Πλουτάρχου Βίοι παράλληλοι Θησέως– Ρωμύλου, Λυκούργου – Νουμά, Απολλοδώρου Μυθολογική Βιβλιοθήκη, Παυσανίου Περιήγησις Ελλάδος, Διοδώρου Σικελικά και Οβιδίου Μεταμορφώσεις. Την πρώτη αφηγηματολογική μελέτη του μυθιστορήματος επιχειρεί στη διδακτορική του διατριβή ο Γιάννης Α. Μητροφάνης (2001).

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Καρδιά του καλοκαιριού, μεσημέρι. Ο ήλιος πέφτει κατακόρυφα απάνω από το κοσμοξακουσμένο Παλάτι της Κνωσού και τα προύτζινα διπλά πελέκια, οι πολύχρωμες στέγες, οι φαρδιές αυλές λάμπουν. Ο ποταμός κυλάει ήσυχα μέσα σε ανθισμένες ροδοδάφνες. Ελιές, κυπαρίσσια, συκιές, δεξιά κι αριστερά στις όχθες άνθρωποι κάθουνται κάτω από τον ίσκιο και τρώνε. Οι δούλοι μέσα στο Παλάτι πηγαινόρχουνται, ξεπροβαίνουν από τα υπόγεια, περνούν γρήγορα γρήγορα τους στενόμακρους διαδρόμους, ανεβαίνουν τις μαρμαρένιες σκάλες, κουβαλούν φαγιά στους αρχόντους. Βουή μεγάλη ακούγεται, σαν να ‘ναι το Παλάτι απέραντη κυψέλη γεμάτη εργατικά μελίσσια που δουλεύουν.»

TRIVIA

• Πιθανολογείται ότι γράφηκε μετά το 1940, μετά από μια σειρά μεταφράσεων ξένων παιδικών βιβλίων από τον Καζαντζάκη.

• Μαζί με το «Μέγας Αλέξανδρος» ανήκει στην παιδική σειρά του συγγραφέα.

• Ενώ απευθύνεται σε παιδιά, το βιβλίο έχει τρομερή απήχηση σε μεγαλύτερους αναγνώστες.

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, που θα διατεθεί με τον «Πολίτη» την επόμενη Κυριακή 17/10, εξετάζονται:

α) το χωροχρονικό στίγμα του μυθιστορήματος

β) η σχέση του με τα θεωρητικά κείμενα του συγγραφέα

γ) οι τεχνικές και η δομή της αφήγησης

δ) οι αντιθέσεις που προκύπτουν από τις πολιτικές και πολιτισμικές διαφορές των δύο πόλεων, της Κνωσού και της Αθήνας και

ε) η επιρροή τους στη διαμόρφωση της πλοκής.

Η πρώτη πολιτεία στηρίζεται στην παντοδυναμία του αυτοκράτορα, ο οποίος ζει από τις εισφορές των υποτελών κρατών. Καθώς, όμως, αυτός γερνά, η αυτοκρατορία παρακμάζει· η δεύτερη πολιτεία, αντίθετα, εξελίσσεται χάρη στην ευστροφία και το νεανικό σφρίγος του Θησέα, που έχει, συν τοις άλλοις, το χάρισμα να εμπνέει στους συμπατριώτες του τους Αθηναίους εμπιστοσύνη και να τους καθιστά υπεύθυνους πολίτες. Επ9πλέον, ο Θησέας εισάγει στο μυθιστόρημα την πολιτική σκέψη και διπλωματία με την οποία συνεννοείται και συμμαχεί, κρατώντας, όμως, και τις αποστάσεις του από τις ανερχόμενες δυνάμεις του Βορρά.


Share