Η Ρωσία μέσα απ’ τα μάτια του Καζαντζάκη

Share

«Μα η σπαθωτή ματιά του Καζαντζάκη βάθυνε στην εξέτασή τους, και τα συμπεράσματά του έχουν την ίδια ισχύ και σήμερα», Ελένη Καζαντζάκη

Καταλυτική υπήρξε για τον Νίκο Καζαντζάκη η γνωριμία του με τη Ρωσία και πλούσιοι οι λογοτεχνικοί καρποί της: Τόντα-Ράμπα, Ιστορία της Ρωσικής Λογοτεχνίας, Ταξιδεύοντας: Ρουσία. Στα ταξίδια στη Σοβιετική Ένωση, ο Καζαντζάκης συμμετέχει σε πολιτικά και λογοτεχνικά συνέδρια, γνωρίζει τους πρωτοπόρους της σοβιετικής λογοτεχνίας. Έχει την ευκαιρία να γνωρίσει από κοντά τους τόπους, να ερευνήσει σε βάθος τον ίδιο τον ρωσικό λαό και να μελετήσει ποιητές και συγγραφείς, ιστορικούς και φιλοσόφους. Τα ταξίδια του Καζαντζάκη στη Ρωσία δεν έχουν μόνο αφήγηση ταξιδιωτική, όσο ιστορική και πολιτισμική ανάλυση. Προσπαθεί να γνωρίσει τον τόπο και να κατανοήσει τους ανθρώπους μέσα από την ιστορία και τα δρώμενα της εποχής. Ο Καζαντζάκης πλησιάζει την κοινωνία, την κοινωνική πραγματικότητα, ζει και συμπάσχει στην αγωνία των καθημερινών ανθρώπων, γνωρίζει τις δυσκολίες της καθημερινότητας των κομμουνιστών και γίνεται ξεκάθαρο ότι η συνύπαρξη παρελθόντος και μέλλοντος πρέπει να γίνει με μια θετική δημιουργική κρίση. Όσο ταξιδεύει ο Καζαντζάκης παύει να είναι ένας επισκέπτης και γίνεται μέτοχος του ονείρου ενός λαού, στον οποίο συνυπάρχουν απαίδευτοι και διανοούμενοι, το παρελθόν, το παρόν και οι προσδοκίες για ένα μέλλον διαφορετικό. Υπάρχει ταυτόχρονη δράση δυο κοινωνικών υποστάσεων. Η παλιά τσαρική Ρωσία και η νέα Σοβιετική Ρωσία. Είναι η εποχή που ο Καζαντζάκης γνωρίζει από πρώτο χέρι τις ιδέες του Λένιν, αλλά και το επαναστατικό πείραμα που εφαρμόζεται στη νεόδμητη Σοβιετική Ρωσία. Αγωνίζεται να βρει την αλήθεια ανάμεσα στο όνομα Ρωσία που περικλείει όλη την πρότερη ιστορία αλλά και τη σύγχρονη των αγώνων και των εξελίξεων. 

Τι είπε η Ελένη

Για την «Ιστορία της Ρωσικής Λογοτεχνίας» (που πρωτοκυκλοφόρησε το 1930 σε δύο τόμους, από τον εκδοτικό οίκο Ελευθερουδάκης Α.Ε.), εύστοχα σημειώνει η σύζυγος του Νίκου Καζαντζάκη Ελένη:

«[…] Ο Ν. Κ. ταξίδεψε απανωτά τρεις φορές στη Ρωσία, όπου έμεινε συνολικά σχεδόν τρία χρόνια. Πήρε μέρος σε συνέδρια πολιτικά και λογοτεχνικά, γνώρισε τους πρωτοπόρους τής σοβιετικής λογοτεχνίας, […] και συνάμα γνώρισε και μελέτησε από κοντά όχι μόνο τους τόπους όπου οι πνευματικοί εργάτες δούλεψαν κι ευδοκίμησαν, παρά και τον ρωσικό λαό, αυτόν τον θαυμαστό λαό που ενέπνευσε τόσα αριστουργήματα…».

Όταν ο Καζαντζάκης έγραψε την Ιστορία της Ρωσικής Λογοτεχνίας, η νέα σοβιετική λογοτεχνία μόλις είχε γεννηθεί.

Το έργο των περισσότερων -ονομαστών σήμερα- σοβιετικών λογοτεχνών ήταν μικρό ακόμα. Μα η σπαθωτή ματιά του Καζαντζάκη βάθυνε στην εξέτασή τους, και τα συμπεράσματά του έχουν την ίδια ισχύ και σήμερα. […]

«Η ‘Ιστορία της Ρωσικής Λογοτεχνίας’ του Ν. Καζαντζάκη είναι ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο -μοναδικό μπορεί να πει κανείς στο είδος του- που εξετάζει εμπεριστατωμένα τη ρωσική γραμματολογία χωρίς να χάνει καθόλου τη γνωστή γλαφυρότητα και το θέλγητρο του καζαντζακικού λόγου».

Στη Ρωσία γράφει το πρώτο του σενάριο

Υπάρχει και μια άγνωστη πλευρά του σεναριογράφου Καζαντζάκη, την οποία φωτίζει ο μελετητής του έργου του, επίκουρος καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας του ΕΚΠΑ Θανάσης Αγάθος, με τη μελέτη του «Ο Νίκος Καζαντζάκης στον κινηματογράφο». Ο Καζαντζάκης ασχολήθηκε παθιασμένα με το σενάριο στην τετραετία 1928 – 1932, όσο βρισκόταν στη Ρωσία. Το πρώτο σενάριο του Καζαντζάκη, «Το κόκκινο μαντίλι», γράφηκε το 1928 στη Ρωσία και στα γαλλικά. Ήταν αποτέλεσμα παραγγελίας της σοβιετικής κινηματογραφικής εταιρείας VUFKU, απαρτίζεται από έξι μέρη (το πρώτο έχει χαθεί) και η ιστορία του αφορά την Επανάσταση του 1821 και τον αγώνα τριών μελών της Φιλικής Εταιρείας για την απελευθέρωση της Ελλάδας. Με αφορμή το «Μαντίλι», σε επιστολή του προς τον Πρεβελάκη, ο Καζαντζάκης αναπτύσσει τη θεωρία του για τη σεναριογραφία μα και τους λόγους για τους οποίους του προκαλούσε συγκίνηση: «Γράφοντας φιλμ είσαι υποχρεωμένος τα πάντα να μετατρέπεις –και την πιο αφηρημένη έννοια– σε εικόνα… Σε κυριεύει μια πικρότατη ηδονή και υπερηφάνεια να δημιουργείς με τις σκιές πάθη, έρωτες, ορμές, να σφίγεις και να χωρίζεις και να δημιουργείς ανθρώπους και σιωπηλά, σε μια στιγμή να εξαφανίζονται».


Share