Π. Τζερμιάς: Ο Χριστός του Καζαντζάκη είναι ο Χριστός του ρωμαλέου αρχικού χριστιανισμού

Share

Με το αποκορύφωμα του έργου, το σταύρωμα του Μανολιού, ο Καζαντζάκης υψώνει τη δικαιοσύνη σε σωκρατική αρετή

Στο έργο του «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» ο συγγραφέας και διανοητής προβάλλει με δύναμη το αίτημα της κοινωνικής δικαιοσύνης. Είναι κήρυκας δικαιοσύνης. Ο αείμνηστος ακαδημαϊκός, ιστορικός, ελληνιστής και πολιτικός αναλυτής Παύλος Ν. Τζερμιάς είχε κάνει μια διάλεξη αναλύοντας το βιβλίο του Καζαντζάκη «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» και παραθέτουμε τα πιο σημαντικά αποσπάσματα στα οποία εξηγεί γιατί το βιβλίο έχει ένα μήνυμα ιδιαίτερης επικαιρότητας στο σήμερα.

Κήρυκας δικαιοσύνης

«Μία από τις πιο σημαντικές πτυχές της πολυσύνθετης προσωπικότητας του Νίκου Καζαντζάκη ξεδιπλώνεται στο μυθιστόρημά του. Στο έργο αυτό, που συνετέλεσε αποφασιστικά στη διεθνή επιβολή του δημιουργού του, ο μεγάλος συγγραφέας γίνεται φλογερός κήρυκας της δικαιοσύνης. Και ο λόγος του μετατρέπεται -σύμφωνα με την εικόνα του προφήτη Ιερεμία- σε σφυρί που θρυμματίζει βράχους, τους αποτρόπαια σκληρούς βράχους της αδικίας και του φαρισαϊσμού. Το κήρυγμα της δικαιοσύνης δεν εξαντλεί το νόημα και το περιεχόμενο μιας τεράστιας δημιουργίας που απλώνει τις ρίζες της από τον Όμηρο μέχρι τον Δάντη, από τον Χριστό μέχρι τον Βούδα και από τον Μαρξ μέχρι τον Νίτσε. Όμως η στάση του Καζαντζάκη μπροστά στο πρόβλημα του δίκαιου και του άδικου αποτελεί ένα θεμελιακό συστατικό στοιχείο της προσφοράς του στην ιστορία του πνεύματος. Και το στοιχείο αυτό αξίζει να προσεχτεί ιδιαίτερα σε μια εποχή σαν τη δική μας. Ο Καζαντζάκης ήταν καλλιτέχνης και φιλόσοφος συνάμα. Συνταίριαζε τους δύο αυτούς ρόλους με ξεχωριστή αγάπη. Έτσι και το ‘Ο Χριστός ξανασταυρώνεται’ είναι ταυτόχρονα αισθητική προσφορά και ηθική διδαχή. Όσοι στο μυθιστόρημα τούτο αντικρίζουν μόνον το καλλιτέχνημα, σπάζουν αυθαίρετα την ενότητα μορφής και περιεχομένου, ακρωτηριάζουν το έργο και του παίρνουν την εσωτερική δύναμη.

Η προσφυγιά

Στο βιβλίο, ο Καζαντζάκης μάς έδωσε το κοινωνικό του Ευαγγέλιο. Εξωτερικά έπιασε το θέμα της προσφυγιάς, το συνέδεσε με τα Πάθη του Χριστού και δημιούργησε ένα μυθιστόρημα με πολλά ηθογραφικά στοιχεία που τραβούν την προσοχή ιδιαίτερα του ξένου κοινού. Μα, κάτω από την επιφάνεια της συναρπαστικής υπόθεσης κρύβεται το βαθύτερο κίνητρο της δημιουργίας, η καυστική καταδίκη ενός ανάποδου και ηθικά ανερμάτιστου κόσμου, όπου οι κακοί καλοπερνούν και οι καλοί μαρτυρούν. Η δικαιοσύνη είναι για τον Καζαντζάκη αντικειμενικός κανόνας και υποκειμενική αρετή ταυτόχρονα. Ως κανόνας επιβάλλει αναλογικά ίση μεταχείριση όλων: ο καθένας δίνει σύμφωνα με τις ικανότητές του και παίρνει σύμφωνα με τις ανάγκες του. Ως αρετή απαιτεί την υποταγή στον κανόνα, ακόμα και τη θυσία στον βωμό της δικαιοσύνης. Με το αποκορύφωμα του έργου, το σταύρωμα του Μανολιού, ο Καζαντζάκης υψώνει τη δικαιοσύνη σε σωκρατική αρετή. Το κοινωνικό πιστεύω του Καζαντζάκη πηγάζει έτσι από μιαν αξιολογική ενατένιση του κόσμου. Την πίστη του σε μια καλύτερη κοινωνία δεν τη στηρίζει στην ιστορική αναγκαιότητα, μα στην πραγμάτωση ηθικών αξιών. Μερικοί ονόμασαν την τοποθέτησή του «υπερχριστιανική» (με την έννοια υπέρμετρα χριστιανική). Ωστόσο η κρίση αυτή δείχνει μόνο πόσο απομακρυνθήκαμε από το αρχικό πνεύμα του χριστιανισμού. Στην πραγματικότητα ο Μανολιός και οι «απόστολοί» του μιλούν τη γλώσσα των πρώτων χριστιανών. Ο Χριστός του Καζαντζάκη είναι ο Χριστός του φλογερού και ρωμαλέου αρχικού χριστιανισμού, όπως τον ξέρουμε από πάμπολλες πηγές.

Το βιβλίο φέρνει τον Καζαντζάκη κοντά στον Λέονχαρντ Ραγκάτς, τον μεγάλο θρησκευτικό φιλόσοφο της Ελβετίας. Μερικές σελίδες του μυθιστορήματος ανταποκρίνονται απόλυτα στη ραγκατσιανή ερμηνεία του Ευαγγελίου. Τολμηρή, ριζοσπαστική και αδυσώπητη είναι η ερμηνεία αυτή. Μα απολυτρωτική και –μ’ όλες τις αντιφάσεις της– οικοδομητική ενός καλύτερου κόσμου. Γιατί ο Καζαντζάκης της έδωσε λογοτεχνική μορφή, δεν αποτελεί, νομίζω, την πιο μικρή προσφορά του μεγάλου δημιουργού.

Αδιάσπαστη ενότητα

Για τον Καζαντζάκη του «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται», η γήινη και η θεϊκή δικαιοσύνη συνιστούν μιαν αδιάσπαστη ενότητα. Όλο το μυθιστόρημα διαπνέεται από το αίτημα της ρύθμισης των γήινων πραγμάτων σύμφωνα με τις επιταγές της θείας δικαιοσύνης. Αυτό το μήνυμα δίνει ο Μανολιός όταν βροντοφωνάζει: «Αλίμονο στο Λυκοβρυσιώτη που τρώει και χορταίνει και δεν συλλογείται τα παιδιά της Σαρακήνας. Κάθε κορμί στην αυλή μας που πεθαίνει της πείνας, κρεμιέται στο λαιμό του καθενός μας και μας βουλιάζει στην πίσσα… Κι έτσι στολισμένοι θα παρουσιαστούμε μεθαύριο στον Κύριο». Ο Καζαντζάκης του «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» απορρίπτει τη «διττή διδασκαλία», δηλαδή τη διάκριση ανάμεσα στη «βασιλεία των ουρανών» και στην επίγεια πραγμάτωσή του. Χρησιμοποιώ εδώ τον όρο «διττή διδασκαλία» με την έννοια την οποία δίνει στην έκφραση Doppelheit de Belehrung ο Ελβετός θεολόγος Emil Brunner. Στο «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» ο Καζαντζάκης βάζει τον παπα-Γρηγόρη, που, όπως είπα, δικαιολογεί την αδικία, να λέει τούτα τα απάνθρωπα: «… Άλλη η δικαιοσύνη του Θεού, άλλη των ανθρώπων. Ο Θεός έκαμε τους πλούσιους και τους φτωχούς. Αλίμονο σε όποιον επιχειρήσει να χαλάσει την τάξη. Παραβαίνει το θέλημα του Θεού!»

Οι αδικημένοι

Το «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» έχει σφραγίσει τη ζωή μου. Κι αποτελεί και τώρα την παρηγοριά μου. Παρηγοριά για τα πάθη της Ελλάδας. Και πίστη για έναν καλύτερο κόσμο. Έναν κόσμο στον οποίο θα επικρατήσει η φωνή των αδικημένων αυτής της γης, των πεινασμένων, που η περιλάλητη παγκοσμιοποίηση δεν είναι ικανή να διαθρέψει. Έναν κόσμο των πραγματικών, όχι των χρηματιστηριακών αξιών. Έναν κόσμο στον οποίο ο Homo culturalis δεν θα είναι υποταγμένος στον Homo economicus ο οποίος δεν θα θέλγεται από τις Σειρήνες της εμπορευματοποίησης του πνεύματος που θα αποφεύγει, τόσο τη Σκύλλα της υπεροψίας της οποίας εξουσίας των ισχυρών, όσο και τη Χάρυβδη της αδιαφορίας για τα κοινά. Έναν κόσμο εμποτισμένο από τα θαυμάσια λόγια του Νίκου Καζαντζάκη στο «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» – λόγια που ο λογοτέχνης βάζει στο στόμα ενός Τούρκου: «Αν ο Μουχαμέτης μας κι ο Χριστός σας έπιναν ρακή και σκουντλούσαν, όπως εμείς οι δύο, καπετάνιο, θα γίνονταν φίλοι γκαρδιακοί, δεν θα ’θελε να βγάλει ο ένας τα μάτια του άλλου. Μα δεν έπιναν και κύλησαν τον κόσμο στα αίματα». Έναν κόσμο, όπου το χριστιανικό αγαπάτε αλλήλους θα αγκαλιάζει τις όποιες άλλες θρησκευτικές δοξασίες. Όπου δεν θα συκοφαντούνται ολόκληροι λαοί με ρατσιστικά στερεότυπα. Μιαν ανθρωπότητα, όπου όλοι θα είναι αδέρφια: τα μέλη όλων των εθνοτήτων εικονολάτρες και εικονοπλάστες, πιστοί και αιρετικοί, θεοφοβούμενοι, αγνωστικιστές και άπιστοι. Έναν κόσμο με πάντα έναν στόχο: τον άνθρωπο και την αξία του. Έναν κόσμο, όπου ο Χριστός δεν θα ξανασταυρώνεται πια.


Share